The science of การแก้แค้น

มีความเชื่อหนึ่งที่ฝังแน่นอยู่ในสังคมแทบทุกวัฒนธรรม นั่นคือความเชื่อที่ว่า การเอาคืนหรือการแก้แค้นคนที่ทำร้ายเราจะสามารถช่วยทำให้เรารู้สึกดีขึ้นได้ เหมือนกับเป็นการปิดบัญชีทางอารมณ์ เพราะว่าความโกรธที่อัดแน่นอยู่ข้างในจะได้ถูกปล่อยออกมาเสียที แนวคิดนี้อยู่ในนิยาย ภาพยนตร์ เพลง และคำพูดติดปากของคนจำนวนมากว่า “ถ้าไม่เอาคืน เดี๋ยวจะคาใจไปตลอดชีวิต” คำถามคือ สิ่งที่เราคิดว่าดีต่อใจนั้น จริงๆแล้วมันดีกับใจจริงๆหรือ หรือเป็นเพียงสิ่งที่เราคิดว่ามันควรจะดี แต่ไม่ได้ดีกับเราจริงๆ

มีงานวิจัยคลาสสิกชิ้นหนึ่งใน Journal of Personality and Social Psychology ของ Kevin Carlsmith, Timothy Wilson และ Daniel Gilbert ที่ตั้งคำถามนี้อย่างเป็นระบบ นักวิจัยออกแบบการทดลองให้ผู้เข้าร่วมเล่นเกมเศรษฐศาสตร์ลักษณะคล้าย prisoner’s dilemma โดยมีคนหนึ่งในกลุ่ม “กินแรง” อย่างชัดเจน พวกเขาเหล่านี้เอาเปรียบคนอื่น และทำให้พวกเขาได้ประโยชน์มากกว่าคนอื่นด้วยการทำให้คนอื่นเสียประโยชน์ จากนั้นบางคนที่ถูกเอาเปรียบก็ได้รับโอกาสให้เอาคืนคนที่กินแรงคนนั้น โดยต้องยอมเสียเงินของตัวเองเล็กน้อยเพื่อทำให้เขาเสียมากขึ้น ขณะที่อีกกลุ่มหนึ่งไม่มีโอกาสทำเช่นนั้นเลย สิ่งที่น่าสนใจคือ คนส่วนใหญ่ที่มีโอกาสเลือก เอาคืน และก่อนจะทำ พวกเขามั่นใจมากว่าการเอาคืนนี้จะช่วยให้ตัวเองรู้สึกดีขึ้น อย่างน้อยก็ในเชิงจิตใจ

แต่ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นจริงกลับสวนทางกับความเชื่อนั้นอย่างสิ้นเชิง คนที่เอาคืนกลับรายงานว่าตัวเอง รู้สึกแย่กว่าคนที่ไม่ได้เอาคืน ไม่ใช่เพียงแค่ชั่วขณะ แต่ยังรู้สึกแย่อยู่แม้เวลาจะผ่านไปแล้ว เหตุผลสำคัญไม่ใช่เพราะเสียเงิน แต่เพราะการเอาคืนทำให้พวกเขา คิดถึงคนที่ทำผิดมากขึ้น แทนที่เรื่องจะจบลงในหัว การเอาคืนกลับทำให้เหตุการณ์นั้นติดค้างอยู่ในความคิด ยิ่งคิดก็ยิ่งโกรธ และยิ่งโกรธก็ยิ่งคิด เป็นวงจรที่ทำให้แผลทางอารมณ์ไม่ยอมแห้งเสียที ในทางตรงกันข้าม คนที่ไม่มีโอกาสเอาคืนกลับสามารถจัดการกับอารมณ์ของตัวเองด้วยวิธีอื่น และ “move on” ได้เร็วกว่า

งานวิจัยชิ้นนี้ชี้ว่า ปัญหาหลักไม่ได้อยู่ที่ความโกรธตั้งต้น แต่อยู่ที่การที่เราประเมินผลทางอารมณ์ของการแก้แค้นผิดไป เรามักโฟกัสอยู่กับความสะใจสั้นๆ ตอนเห็นอีกฝ่ายโดนลงโทษ แต่ไม่เคยนึกถึงต้นทุนทางจิตใจระยะยาว โดยเฉพาะต้นทุนจากการที่เราเป็น คนลงมือเอง งานทดลองยังพบอีกว่า หากเป็นคนอื่นเอาคืนแทนเรา เราไม่ได้รู้สึกแย่เท่าการเอาคืนด้วยตัวเอง แต่คนส่วนใหญ่กลับทำนายไม่ออกว่าความแตกต่างตรงนี้สำคัญ

ทั้งหมดนี้ทำให้นึกถึงคำพูดของ Francis Bacon ที่ว่า “คนที่หมกมุ่นกับการแก้แค้น คือคนที่ทำให้บาดแผลของตัวเองไม่ยอมสมาน” บางทีคำถามที่สำคัญกว่า การถามว่าใครสมควรโดนอะไร อาจเป็นคำถามที่หันกลับมาหาตัวเองว่า การเอาคืนครั้งนี้ จะช่วยให้ชีวิตเราดีขึ้นจริงไหม หรือแค่ทำให้เราต้องอุ้มความโกรธไปนานกว่าเดิมกว่าที่ควรจะเป็น

อ่านเพิ่มเติม

Carlsmith, K. M., Wilson, T. D., & Gilbert, D. T. (2008). The paradoxical consequences of revenge. Journal of personality and social psychology, 95(6), 1316.